सावित्रीबाई फुले आणि भिडे वाडा: मुलींच्या शिक्षणाची सुरुवात

सावित्रीबाई फुले (3 जानेवारी 1831 – 10 मार्च 1897) यांनी 1848 मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात जोतीराव फुले यांच्यासोबत मुलींची शाळा सुरू केली आणि त्या शाळेत स्वतः शिकवले. त्यांना भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जाते. त्या कवयित्री होत्या, सत्यशोधक समाजाच्या कार्यकर्त्या होत्या आणि 1897 च्या प्लेगच्या साथीत रुग्णांची सेवा करताना त्यांचे निधन झाले.

मुख्य मुद्दे

• जन्म: 3 जानेवारी 1831, नायगाव (जिल्हा सातारा). मृत्यू: 10 मार्च 1897, पुणे.
• 1848: पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची शाळा; सावित्रीबाई मुख्याध्यापिका.
• भारतीयांनी सुरू केलेल्या सुरुवातीच्या मुलींच्या शाळांपैकी एक.
• काव्यफुले (1854) हा त्यांचा पहिला कवितासंग्रह.
• पुणे विद्यापीठाला त्यांचे नाव देण्यात आले: सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ.

एका दृष्टिक्षेपात

सावित्रीबाईंचे शिक्षण कसे झाले?

सावित्रीबाईंचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. त्यांना पहिले शिक्षण जोतीरावांनी स्वतः दिले. त्यानंतर त्यांनी शिक्षिका होण्याचे प्रशिक्षण घेतले, आधी अहमदनगरला आणि मग पुण्यात, असे फॉरवर्ड प्रेसच्या लेखात नोंदवले आहे. ज्या काळात मुलींनी शिकणेच अनेकांना मान्य नव्हते, त्या काळात एका तरुण स्त्रीने शिकून शिक्षिका होणे हीच मोठी गोष्ट होती.

भिडे वाडा: 1848 मध्ये काय घडले?

1848 मध्ये पुण्यातील तात्यासाहेब भिडे यांच्या वाड्यात, म्हणजे भिडे वाड्यात, जोतीराव, सावित्रीबाई आणि सगुणाबाई यांनी मुलींची शाळा सुरू केली. सावित्रीबाई या शाळेच्या मुख्याध्यापिका होत्या आणि सगुणाबाई व फातिमा शेख त्यांच्या सहकारी होत्या. उस्मान शेख आणि त्यांची बहीण फातिमा शेख यांनी फुले दांपत्याला आसरा दिला आणि शाळेच्या कामात मदत केली.

तारखेबद्दल एक महत्त्वाची नोंद: शाळा नेमकी कोणत्या दिवशी सुरू झाली याबद्दल स्रोतांमध्ये फरक आहे. काही स्रोत ‘जानेवारी 1848’ सांगतात, तर फॉरवर्ड प्रेस ‘15 मे 1848’. सोशल मीडियावर दिसणारी ‘3 जानेवारी 1848’ ही तारीख बरोबर नाही; 3 जानेवारी ही सावित्रीबाईंची जन्मतारीख आहे.

ही शाळा भारतातील पहिली मुलींची शाळा होती का? याचे प्रामाणिक उत्तर असे: ही शाळा भारतीयांनी सुरू केलेल्या सुरुवातीच्या मुलींच्या शाळांपैकी एक होती. त्याआधी मिशनरी संस्थांनी मुलींसाठी शाळा चालवल्या होत्या.

पुढे शाळांचे काय झाले?

इंग्रजी विकिपीडियातील नोंदीनुसार 1848 ते 1852 दरम्यान फुले दांपत्य आणि सहकाऱ्यांनी अनेक शाळा सुरू केल्या (एक दावा 18 शाळांचा आहे), आणि 1852 मध्ये तीन शाळांत मिळून 273 मुली शिकत होत्या. पण 1858 पर्यंत या सर्व शाळा बंद पडल्या. अभ्यासक एलिनॉर झेलियट यांनी याची कारणे दिली आहेत: युरोपीय देणगीदारांकडून येणारी मदत थांबली, 1857 चा उठाव झाला, पाठिंबा काढून घेतला गेला आणि अभ्यासक्रमावरील मतभेदामुळे जोतीरावांनी राजीनामा दिला. म्हणजे हे काम सोपे नव्हते; ते पैशाच्या आणि पाठिंब्याच्या अभावाशी लढत चालले.

‘भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका’: कसे म्हणावे?

स्रोत सावित्रीबाईंचे वर्णन असे करतात:

• ‘भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून मोठ्या प्रमाणावर ओळखल्या जाणाऱ्या’;
• ‘औपचारिक प्रशिक्षण घेतलेल्या भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका आणि मुख्याध्यापिका’.

फॉरवर्ड प्रेसच्या लेखानुसार सावित्रीबाई, सगुणाबाई आणि फातिमा शेख या तिघी स्त्रियांच्या पहिल्या भारतीय शिक्षिका होत्या. म्हणून ‘भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जातात’ किंवा ‘पहिल्या भारतीय महिला शिक्षिकांपैकी एक’ असे म्हणणे अचूक आहे. ‘जगातील पहिल्या शिक्षिका’ असा दावा कोणताही स्रोत करत नाही.

सावित्रीबाईंचे लेखन

• काव्यफुले (1854): वयाच्या 23 व्या वर्षी प्रसिद्ध झालेला त्यांचा पहिला कवितासंग्रह.
• बावनकशी सुबोध रत्नाकर: जोतीरावांचे पद्यरूप चरित्र, त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रसिद्ध झाले. वर्षाबद्दल स्रोतांमध्ये फरक आहे: काही 1891 सांगतात, तर काही 1892. म्हणून आम्ही ‘1890 च्या दशकाची सुरुवात’ असे लिहितो.

सावित्रीबाईंच्या नावाने इंटरनेटवर अनेक कविता आणि सुविचार फिरतात. त्यांच्या मूळ मराठी कविता ‘सावित्रीबाई फुले समग्र वाङ्मय’मधूनच घ्याव्यात; आम्ही ते मूळ पान तपासले नसल्याने इथे त्यांचे कोणतेही वचन देत नाही. एक गोष्ट मात्र नक्की: ‘विद्येविना मति गेली…’ या ओळी सावित्रीबाईंच्या नाहीत. त्या जोतीराव फुले यांच्या ‘शेतकऱ्याचा असूड’च्या उपोद्घातातील आहेत. त्याबद्दल अधिक: महात्मा जोतीराव फुले: जीवन, कार्य आणि विचार.

सत्यशोधक समाज आणि शेवटची वर्षे

फॉरवर्ड प्रेसच्या लेखानुसार जोतीरावांच्या 1890 मधील मृत्यूनंतर सावित्रीबाईंनी सत्यशोधक समाजाचे नेतृत्व केले. 1893 मध्ये सासवड येथील अधिवेशनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले आणि 1896 च्या दुष्काळात मदतकार्य केले.

1896–97 मध्ये पुणे परिसरात प्लेगची साथ आली. सावित्रीबाईंनी 1897 मध्ये प्लेगच्या रुग्णांसाठी दवाखाना सुरू केला. हा दवाखाना कुठे होता याबद्दल स्रोत वेगवेगळी माहिती देतात: काही पुण्याच्या दक्षिणेकडील बाहेरचा भाग सांगतात, तर काही नालासोपारा. रुग्णांची सेवा करताना त्यांनाच प्लेगची लागण झाली आणि 10 मार्च 1897 रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. या कामात यशवंत त्यांच्यासोबत होते; यशवंत यांना त्यांनी दत्तक घेतले असे परंपरेने सांगितले जाते, पण त्याचा प्राथमिक पुरावा उपलब्ध नाही, असे नोंदवले आहे.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

पुणे विद्यापीठाला सावित्रीबाईंच्या सन्मानार्थ सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ हे नाव देण्यात आले. नामांतराची घोषणा 2014 मध्ये झाली. नेमक्या तारखेबद्दल स्रोतांमध्ये फरक आहे: इंग्रजी विकिपीडियावरील विद्यापीठाची नोंद 9 ऑगस्ट 2014 सांगते, तर सावित्रीबाईंविषयीच्या नोंदी 2015. विद्यापीठ किंवा राजपत्र तपासल्याशिवाय आम्ही एक तारीख पक्की देत नाही.

वाचण्यासाठी पुस्तके

1. A Forgotten Liberator: The Life and Struggle of Savitribai Phule — ब्रज रंजन मणी आणि पामेला सरदार, 2008, माउंटन पीक. सावित्रीबाईंचे जीवन, अनुवादित कवितांसह (इंग्रजी).
2. सावित्रीबाई फुले समग्र वाङ्मय — संपादक म. गो. माळी (एका लेखातील उल्लेखानुसार), 1988, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. काव्यफुलेचा मूळ मराठी मजकूर इथे मिळायला हवा; आवृत्तीची खात्री मंडळाकडून करावी.
3. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई जोतीराव फुले (चरित्र) — डॉ. म. गो. माळी, आशा प्रकाशन, गारगोटी (वर्ष नोंदलेले नाही). उपलब्धता प्रकाशकाकडे तपासा.
4. Dalit Women's Education in Modern India: Double Discrimination — शैलजा पाईक, 2014, रूटलेज (इंग्रजी).
5. Writing Caste, Writing Gender — शर्मिला रेगे, 2006, झुबान (इंग्रजी).
6. Mahatma Jotirao Phooley: Father of Our Social Revolution — धनंजय कीर, 1964, पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई. जोतीरावांचे प्रमाण मानले जाणारे चरित्र (इंग्रजी).

आज मुलींच्या शिक्षणासाठी काय करता येईल?

भिडे वाड्यात सुरू झालेले काम आजही संपलेले नाही. शोधक्क (Shodkk) वरील समाजबांधवांनी **फुले शिष्यवृत्ती 2026-27 सुरू केली आहे: मुलींसाठी स्वतंत्र सावित्रीबाई फुले शिष्यवृत्ती 2026-27 आणि मुलांसाठी महात्मा जोतीराव फुले शिष्यवृत्ती 2026-27**. नोव्हेंबर 2026 ते मार्च 2027 या 5 महिन्यांत, मुलींच्या शिष्यवृत्तीत दर महिन्याला 50 जागा आहेत आणि निवड झालेल्या विद्यार्थिनीला ₹200 थेट UPI ने मिळतात. पहिल्या फेरीचा अर्ज 10 नोव्हेंबर 2026 रोजी रात्री 11:59 पर्यंत आहे.

ही समाजाची स्वतःची शिष्यवृत्ती आहे, सरकारी योजना नाही. सरकारच्या सावित्रीबाई फुले नावाच्या योजना वेगळ्या आहेत; त्यांच्यासाठी महाडीबीटी पोर्टल पाहा आणि दोन्हींची पात्रता तपासा. अर्ज केल्याने शिष्यवृत्ती मिळेलच असे नाही, पण आपल्या घरातील किंवा ओळखीतील मुलीला अर्ज करायला नक्की सांगा.