महात्मा जोतीराव फुले: जीवन, कार्य आणि विचार

महात्मा जोतीराव फुले (11 एप्रिल 1827 – 28 नोव्हेंबर 1890) हे महाराष्ट्रातील समाजसुधारक, लेखक आणि विचारवंत होते. त्यांनी 1848 मध्ये सावित्रीबाई फुले यांच्यासोबत पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची शाळा सुरू केली, 24 सप्टेंबर 1873 रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली आणि ‘गुलामगिरी’, ‘शेतकऱ्याचा असूड’ यांसारख्या ग्रंथांतून शिक्षण आणि समतेचा विचार मांडला. त्यांना ज्योतिराव फुले किंवा ज्योतिबा फुले (Jyotiba Phule) या नावांनीही ओळखले जाते.

मुख्य मुद्दे

• जन्म: 11 एप्रिल 1827. मृत्यू: 28 नोव्हेंबर 1890, पुणे.
• 1848: सावित्रीबाईंसोबत पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची शाळा.
• 24 सप्टेंबर 1873: पुण्यात सत्यशोधक समाजाची स्थापना.
• मुख्य ग्रंथ: तृतीय रत्न (1855), गुलामगिरी (1873), शेतकऱ्याचा असूड (1880 च्या दशकाची सुरुवात).
• 1888: त्यांना ‘महात्मा’ ही पदवी मिळाली.
• ‘विद्येविना मति गेली…’ या ओळी त्यांच्याच, ‘शेतकऱ्याचा असूड’च्या उपोद्घातातील.

एका दृष्टिक्षेपात

महात्मा फुले यांचा जन्म कधी आणि कुठे झाला?

जोतीराव फुले यांचा जन्म 11 एप्रिल 1827 रोजी झाला. म्हणूनच 11 एप्रिल हा दिवस महात्मा फुले जयंती म्हणून पाळला जातो.

जन्मठिकाणाबद्दल मात्र स्रोतांमध्ये एकमत नाही. काही नोंदी पुणे सांगतात, काही सातारा जिल्ह्यातील कटगुण, तर काही मराठी चरित्रे खानवडी (पुणे जिल्हा) हे कुटुंबाचे मूळ गाव असल्याचे सांगतात. इंग्रजी विकिपीडियाच्या एकाच लेखातही या नोंदी वेगवेगळ्या आहेत. म्हणून आम्ही इथे कोणतेही एक गाव पक्के म्हणून देत नाही.

फुले आडनाव आणि माळी समाजाशी नाते

सत्यशोधक समाजाविषयीच्या नोंदींनुसार जोतीराव फुले यांचा जन्म माळी कुटुंबात झाला. याचा आधार म्हणून धनंजय कीर यांचे चरित्र आणि रोझलिंड ओ’हॅनलन यांचा अभ्यास दिला जातो. कुटुंबाचे पूर्वीचे आडनाव गोऱ्हे होते; फुलांचा व्यवसाय करू लागल्यावर त्यांना ‘फुले’ हे नाव पडले, असे सांगितले जाते.

फुले यांनी स्वतः ‘शेतकऱ्याचा असूड’मध्ये शेतकऱ्यांचे वर्णन “शुद्ध शेतकरी अथवा कुणबी, माळी व धनगर” असे केले आहे. म्हणजे त्यांनी माळी समाजाला कष्टकरी शेतकरी समाजाचाच भाग मानले. एका अभ्यासानुसार (भद्रू, 2002) सत्यशोधक समाजाचे सुरुवातीचे नेते ज्ञानोबा ससाणे आणि नारायण लोखंडे हेही माळी समाजाचे होते.

1848: भिडे वाड्यातील मुलींची शाळा

जोतीरावांनी आधी सावित्रीबाईंना स्वतः शिकवले. त्यानंतर 1848 मध्ये पुण्यातील तात्यासाहेब भिडे यांच्या वाड्यात, म्हणजे भिडे वाड्यात, जोतीराव, सावित्रीबाई आणि सगुणाबाई यांनी मुलींची शाळा सुरू केली. सावित्रीबाई या शाळेच्या मुख्याध्यापिका होत्या आणि सगुणाबाई व फातिमा शेख त्यांच्या सहकारी होत्या, असे नोंदवले आहे. उस्मान शेख आणि त्यांची बहीण फातिमा शेख यांनी फुले दांपत्याला आसरा दिला आणि शाळेच्या कामात मदत केली.

ही शाळा भारतीयांनी सुरू केलेल्या सुरुवातीच्या मुलींच्या शाळांपैकी एक मानली जाते. याआधी मिशनरी संस्थांनी मुलींसाठी शाळा चालवल्या होत्या, म्हणून आम्ही ‘भारतातील पहिली’ असे म्हणत नाही. शाळा नेमकी कोणत्या दिवशी सुरू झाली, याबद्दलही स्रोतांमध्ये फरक आहे: काही ‘जानेवारी 1848’ सांगतात, तर एक स्रोत ‘15 मे 1848’. 3 जानेवारी ही सावित्रीबाईंची जन्मतारीख आहे, शाळेची तारीख नाही.

सावित्रीबाई आणि भिडे वाड्याविषयी सविस्तर माहिती: सावित्रीबाई फुले आणि भिडे वाडा.

शिक्षणाबाहेरचे सामाजिक काम

• 1863 मध्ये फुले यांनी अडचणीत सापडलेल्या विधवा स्त्रियांसाठी सुरक्षितपणे बाळंतपण होईल असे घर सुरू केले, जेणेकरून नवजात बाळांचे जीव वाचावेत.
• त्यांनी आपले घर आणि आपल्या विहिरीचे पाणी, ज्यांना त्या काळी नाकारले जात असे अशा जातींतील लोकांसाठी खुले केले.

सत्यशोधक समाज (24 सप्टेंबर 1873)

24 सप्टेंबर 1873 रोजी जोतीराव फुले यांनी पुण्यात सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. नावाचा अर्थच ‘सत्याचा शोध घेणारा समाज’. फॉरवर्ड प्रेसच्या लेखानुसार जोतीरावांच्या मृत्यूनंतर सावित्रीबाईंनी सत्यशोधक समाजाचे नेतृत्व केले.

महात्मा फुले यांचे प्रमुख ग्रंथ

‘शेतकऱ्याचा असूड’च्या तारखेबद्दल मराठी विकिस्रोतावरील प्रत 1883 सांगते, तर काही इंग्रजी स्रोत 1881. नेमकी तारीख हवी असल्यास ‘महात्मा फुले समग्र वाङ्मय’ची छापील आवृत्ती पाहावी.

‘महात्मा’ ही पदवी कधी मिळाली?

जोतीराव फुले यांना 1888 मध्ये ‘महात्मा’ ही पदवी देण्यात आली. धनंजय कीर यांच्या मते ही पदवी 11 मे 1888 रोजी मुंबईत विठ्ठलराव कृष्णाजी वंडेकर यांनी दिली. त्याच वर्षी त्यांना पक्षाघाताचा झटका आला. 28 नोव्हेंबर 1890 रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले.

‘विद्येविना मति गेली’: हे वचन कुठले?

महात्मा फुले यांचे सर्वाधिक उद्धृत केले जाणारे शब्द ‘शेतकऱ्याचा असूड’ या ग्रंथाच्या उपोद्घातात (प्रस्तावनेत) सुरुवातीलाच आहेत. ‘महात्मा फुले समग्र वाङ्मय’च्या विकिस्रोतावरील प्रतीत (स्कॅन पान 304) ते असे छापलेले आहेत:

विद्येविना मति गेली, मतीविना नीति गेली, नीतीविना गती गेली! गतीविना वित्त गेले, वित्ताविना शुद्र खचले, इतके अनर्थ एका अविद्येने केले.

सोप्या भाषेत (हा आमचा अर्थ आहे, शब्दशः अनुवाद नाही): शिक्षण नसल्याने बुद्धी गेली, बुद्धी नसल्याने नीती गेली, नीती नसल्याने प्रगती थांबली, प्रगती नसल्याने पैसा गेला आणि पैसा नसल्याने शूद्र खचले. हे सगळे नुकसान एका अज्ञानाने केले.

दोन गोष्टी लक्षात ठेवा. पहिली: इथला ‘शुद्र’ हा शब्द फुले यांनी त्यांच्या काळातील शेतकरी-कष्टकरी जातींसाठी वापरलेला आहे; आम्ही तो त्या आवृत्तीत आहे तसाच दिला आहे. दुसरी: या ओळी अनेकदा सावित्रीबाईंच्या नावाने फिरतात, पण त्या जोतीरावांच्या आहेत. वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये ‘मति/मती’ असे शब्दलेखन थोडे बदलते.

वाचण्यासाठी पुस्तके

1. महात्मा फुले समग्र वाङ्मय — संपादक धनंजय कीर आणि स. गं. मालशे (पहिली आवृत्ती 1969); पुढील आवृत्त्या य. दि. फडके (1991, 2006). महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई. फुले यांचे मूळ लेखन इथे आहे.
2. Mahatma Jotirao Phooley: Father of Our Social Revolution — धनंजय कीर, 1964, पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई. प्रमाण मानले जाणारे चरित्र (इंग्रजी).
3. Caste, Conflict and Ideology — रोझलिंड ओ’हॅनलन, 1985 (पेपरबॅक 2002), केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस. फुले यांच्या विचारांचा अभ्यास (इंग्रजी).
4. Selected Writings of Jotirao Phule — संपादक जी. पी. देशपांडे, 2002, लेफ्टवर्ड बुक्स. गुलामगिरी आणि शेतकऱ्याचा असूड पूर्ण (इंग्रजी).
5. Cultivator's Whipcord (शेतकऱ्याचा असूडचा इंग्रजी अनुवाद) — गेल ऑम्वेट आणि भारत पाटणकर; People's Archive of Rural India वर ऑनलाइन.
6. Cultural Revolt in a Colonial Society — गेल ऑम्वेट, 1976, सायंटिफिक सोशलिस्ट एज्युकेशन ट्रस्ट; मनोहर. सत्यशोधक चळवळीचा इतिहास (इंग्रजी).
7. Understanding Caste: From Buddha to Ambedkar and Beyond — गेल ऑम्वेट, 2011, ओरिएंट ब्लॅकस्वान. लहान, वाचायला सोपे (इंग्रजी).

‘शेतकऱ्याचा असूड’चा मराठी मजकूर मराठी विकिस्रोतावर मोफत वाचता येतो; तो अजून तपासणीखाली असल्याने उद्धरणासाठी छापील आवृत्ती पाहावी.

आज हे काम पुढे कसे नेता येईल?

फुले दांपत्याने शिक्षणाला सर्वात मोठे महत्त्व दिले. त्या विचाराने शोधक्क (Shodkk) वरील समाजबांधवांनी **फुले शिष्यवृत्ती 2026-27 सुरू केली आहे: मुलांसाठी महात्मा जोतीराव फुले शिष्यवृत्ती 2026-27 आणि मुलींसाठी सावित्रीबाई फुले शिष्यवृत्ती 2026-27**. नोव्हेंबर 2026 ते मार्च 2027 या 5 महिन्यांत, दर महिन्याला प्रत्येक शिष्यवृत्तीत 50 जागा आहेत आणि निवड झालेल्या विद्यार्थ्याला ₹200 थेट UPI ने मिळतात. पहिल्या फेरीचा अर्ज 10 नोव्हेंबर 2026 रोजी रात्री 11:59 पर्यंत आहे.

ही समाजाची स्वतःची शिष्यवृत्ती आहे, सरकारी योजना नाही. सरकारच्या फुले नावाच्या शिष्यवृत्ती आणि इतर योजनांसाठी महाडीबीटी पोर्टल पाहा; दोन्हींची पात्रता तपासा. अर्ज केल्याने शिष्यवृत्ती मिळेलच असे नाही, पण गरज असलेल्या प्रत्येक विद्यार्थ्याने अर्ज जरूर करावा.